آموزش مهندسی و رویدادهای طبیعی

متن سخنرانی مهندس لطفعلی بهپور در روز مهندس (۵ اسفندماه ۱۳۸۲)
در سالن خوارزمی دانشكده‌ی مهندسی دانشگاه شیراز

طربسرای محبت كنون شود معمور
كه طاق ابروی یار منش مهندس شد

چرا یك روز را به نام یك گروه یا طبقه یا قشر اجتماعی نامگذاری می‌كنند؟

به سه دلیل:
الف- تشویق و قدردانی از آن گروه؛
ب- شناساندن اهمیت و وظایف و نقش آنها در اجتماع؛
پ- از همه مهمتر یادآوری نقش و وظیفه‌ی آن گروه به خود آنها در جهت رفع كاستیها و افزایش خوبیها و اصلاح رفتار.

مثلاً ما در روز مادر اولاً با هدایا و جشن از مادر تجلیل می‌كنیم، ثانیاً نقش و اهمیت مادر را بازگو می‌كنیم تا موقع آنها در اجتماع اصلاح شود. و اما مهمتر از همه مادران به وظایف خود پی می‌برند و این باعث می‌شود كه تلاش كنند مادران بهتری باشند.
در مورد مهندس نیز همین‌طور است. متأسفانه ما همیشه در دو مورد اول یعنی قدردانی و شناسایی خوب عمل می‌كنیم اما در زمینه‌ی سوم چندان فعال نیستیم. لذا اجازه می‌خواهم كه امروز به بخش سوم بپردازیم، یعنی نقد و بررسی عملكرد مهندسان و آموزش مهندسی. حال ممكن است این مسأله پیش آید كه این مسأله به موضوع صحبت یعنی آموزش مهندسی و رویدادهای طبیعی چه ربطی دارد؟ اتفاقاً مسأله دقیقاً همینجاست.

اول ببینیم رویدادهای طبیعی چه اثری دارند؟ این موضوع این روزها بیشتر به خاطر زلزله‌ی بم و با خاطره‌ی زلزله‌های دیگر مورد توجه است؛ رویدادهایی كه به آنها بلایای طبیعی می‌گویند. اما من آنها را رویدادهای طبیعی می‌نامم. (۱) آنها بلا نیستند. بلكه در ارتباط با سهل‌انگاری و بی‌توجهی ما و یا بی‌دانشی ما تبدیل به بلا می‌شوند.
- زلزله پدیده‌ای است طبیعی و لازم در جهت حفظ حیات بر روی زمین؛
- سیل و بهمن و تگرگ پدیده‌هایی طبیعی‌اند و ناشی از بارندگی كه رحمت الهی است؛
- لغزش زمین، آتشفشان، تسونامی(۲)، توفان و … همه رویدادهایی طبیعی هستند و لذا لازم.
آنچه آنها را بلا می‌كند یا بی‌دانشی ما در مقابله با آنهاست یا بی‌توجهی ما در كاربرد دانشها در مقابله با آنها كه هردو به ضعف آموزش و عواملی دیگر بر‌می‌گردد.

نكته‌ی مهم این است كه وقتی بی‌توجهی و بی‌دانشی موجود باشد فقط بلایای طبیعی نیست كه دامنگیر ما می‌شود. بلكه بیش از آن بلایای مصنوعی ما را می‌آزارد. تلفات زلزله بیشتر است یا حوادث ترافیكی؟ خسارات سیل بیشتر است یا از بین بردن مراتع و جنگل‌ها به دست انسان؟ توفان شن و گرد و خاك مضرتر است یا آلودگی هوای ناشی از فعالیت‌های ما انسانها؟ خسارات زیست‌محیطی ناشی از رویدادهای طبیعی است یا انسانی؟(۳)

در واقع بلای اصلی خود ما انسانها هستیم.

مهم این است كه همه‌ی این موارد به هم وابسته‌اند. اگر ما درست عمل كنیم تبعات منفی همه‌ی حوادث چه طبیعی چه غیرطبیعی كاهش می‌یابند و برعكس. لذا مقابله با رویدادهای طبیعی در گرو اصلاح آموزش مهندسی از یك طرف و رفتارهای سایر گروههای اجتماعی از طرف دیگر و مهمتر از همه افزایش آگاهی اجتماعی است.

پس چه باید كرد؟
۱- آموزش مهندسی باید برای ساخت و ساز بهتر تقویت شود؛
۲- آگاهی اجتماعی باید افزایش یابد؛
۳- تمام سازمان‌ها، دولت و ارگانها باید در این زمینه فعالیت كنند.

نقش مهندسان
اولاً منظور تمام مهندسان است به دلایل فوق.

ما موظفیم اولاً:
۱- خود به محیط زیست خسارت وارد نكنیم؛
۲- ساختمان‌ها و تأسیسات را درست طراحی كنیم.
و اما مهمتر از این دو، دو كار دیگر است كه متأسفانه توجه چندانی به آن نمی‌شود:
۳- حل مشكلات را اساسی و به‌روز پیدا كنیم؛
۴- احساس مسؤولیت كنیم.
در این دو مورد كمی توضیح لازم است.

در مورد احساس مسؤولیت باید توجه كرد كه اغلب دو عامل عدم آگاهی و دانش كم ولی مهمتر از آن بی‌مسؤولیتی حرفه‌ای و اخلاقی عامل ضعف و یا اجرای نادرست است. آموزشهای ما در زمینه‌ی دانش رو به فزونی است ولی در مورد مسؤولیت حرفه‌ای توجهی نداریم.
مثالی بزنیم. همین نظارت ساختمانها. متأسفانه اغلب نظارت به صورت فرمالیته درآمده است. سه گزارش در طول یك ساخت و ساز واقعاً نظارت است؟ شكل و اجرای آن هم اشكال دارد؛ مثلث كارفرما-مشاور-پیمانكار اجرا نمی‌شود. وقتی ناظر خود حقوق‌بگیر بساز و بفروش است و كارفرما و پیمانكار یكی است (تازه برای خود نمی‌سازد و حتی در تعیین ناظر اختیار كامل دارد)‌ این چه نظارتی است. حق نظارت از جای دیگر مثلاً از شهرداری یا نظام مهندسی و یا جای دیگر باید پرداخت شود. و نظارت باید خیلی جدی‌تر باشد. در این صورت اولاً نظارت یك ساختمان خیلی كار می‌برد و هزینه‌اش هم بالا می‌رود. چاره‌ای نیست، باید این كار را كرد. در عوض صرفه‌جویی را باید از راه دیگر به دست آورد.

ناظر باید از نظر مالی تأمین شود و از نظر مسؤولیتی هم آموزش ببیند و هم آگاه شود كه سهل‌انگاری او قتل غیرعمد است. شما در مسایل ایمنی جاری كارگاهها همین ضعف را می‌بینید كه باز ناشی از نظارت ضعیف و غیرمسؤولانه است. باید هم از نظر مالی تأمین كرد و هم بازخواست شدید باشد. و هم به طور دائم مهندسان را از مسؤولیت حرفه‌ای آنها آگاه كنیم. تكرار مطلب و آگاهی مرتب حتماً اثر دارد.

اما برای تأمین مالی از یك طرف و تسهیل كار نظارت و نیز اصلاح كیفیت ساخت و ساز از سوی دیگر سوای تمهیدات اداری و قانونی كه تا حدودی مؤثرند باید راه اساسی دیگری یافت كه آن همان مسأله‌ی حل مشكلات به روشهای جدید و به روز است.

به عبارت دیگر مثل همه‌ی تغییرات در فن و تكنولوژی زمانی می‌رسد كه باید تغییرات كمّی به تغییرات كیفی بدل شوند و به نظر اینجانب ما اكنون به این مرحله رسیده‌ایم یعنی :

«باید روش ساخت و ساز چه در ساختمان‌سازی و چه در سایر رشته‌های مهندسی مرتبط با آن دگرگون شود.»

ما در واقع همان روش صدهاساله‌ی ساختمان‌سازی را منتها با مصالح جدید دنبال می‌كنیم:
- هنوز یك ساختمان چند سال طول می‌كشد تا ساخته شود؛
- هنوز سقف ساختمانها حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر ضخامت دارد؛
- هنوز براثر تخریب یك ساختمان ده‌ها كامیون نخاله تولید می‌شود؛
- هنوز مصالح ما همان گچ و آجر و آهك و كاشی و خاك و سنگ و شیشه است و تنها به جای چوب، فولاد به كار می‌رود یا به جای ساروج و آهك، سیمان بتن مصرف می‌شود.
- هنوز نظارت بر تمام اجزای ساختمان باید در محل صورت گیرد؛
- و … .

حتی در پاره‌ای موارد وضع بد‌تر شده است، مثلاً:
- اتلاف انرژی در ساختمانها به مراتب بیش از گذشته است؛
- راحتی در ساختمانها در خیلی موارد كمتر از گذشته است.

در حالی كه ما باید به دنبال روشهای جدید باشیم تا:
- ساختمانها سبك ساخته شوند؛
- سریع ساخته شوند؛
- مصالح جدید به كار روند؛
- تا حد امكان، قطعات پیش‌ساخته و كارخانه‌ای شوند، تا هم ساخت آنها استاندارد شود، هم كنترل بر آنها راحت‌تر باشد و هم ارزانتر تمام شوند.

این كار نیاز به آموزش و پژوهش جدید در علوم مهندسی دارد. متأسفانه نه در دانشگاهها،‌ نه در پژوهشگاههای محدود موجود و نه در سازمانهای مهندسی موجود كمترین توجهی به این مسایل نمی‌شود.
من ادعا نمی‌كنم كه راه حل همه‌ی این مسایل را دارم اما به جرأت ادعا می‌كنم كه این كارها امكان‌پذیر است و حاضرم این را ثابت كنم.

ما هیچ راهی برای حل مشكلات موجود در زمینه‌های

- مقابله با رویدادهای طبیعی؛
- حل مشكل مسكن (از لحاظ زمان و هزینه ساخت و تعداد)؛
- جلوگیری از خسارات زیست‌محیطی؛
- اختصاص سرمایه‌ها به سرمایه‌گذاری زیربنایی كه لازمه‌ی ایجاد اشتغال است؛
- صرفه جویی در مصرف انرژی؛
- امكان كنترل كیفی و كمی ساخت و ساز
و مسایلی از این دست نداریم مگر اینكه در روشهای خود تحول به وجود آوریم. روش موجود فعلی هیچكدام از این مسایل را حل نمی‌كند.

و اما یك نكته‌ی دیگر:
ما حتی اگر بتوانیم روشهای مهندسی را متحول كنیم باز این مسأله باقی است كه ساختمانهای موجود تا دهها سال باید در سرویس باشند و لذا باید آنها را به ترتیب اولویت اصلاح، بازبینی و تقویت كنیم.
این كار خود نیاز به آموزش جدید برای مهندسان دارد. مرمت و اصلاح، خود رشته‌ای مفصل و تخصصی است كه متأسفانه مهندسان ما در این مورد چندان آموزش ندیده‌اند زیرا اصلاً اصلاح مطرح نبوده است.

نتیجه:
مقابله با رویدادهای طبیعی در گرو اصلاح آموزش مهندسی، ایجاد روشهای كنترل و نظارت صحیح، ایجاد احساس مسؤولیت اخلاقی و حرفه‌ای لازم، تقویت بنیه‌ی‌ مالی مهندسان، ایجاد تحول در روشهای ساخت و ساز و بالاخره آموزش روشهای تقویت و اصلاح سازه‌های موجود است.

آنچه مطرح شد صورت مسأله بود. حل آن همت همه را می‌طلبد.

و بالاخره فراموش نكنیم كه اگر می‌خواهیم مملكتی آباد داشته باشیم كه هم خود و هم دیگران در آن خوب زندگی كنند به نوبه‌ی خود باید بكوشیم. باید كمی هم ازخود بیرون آییم و به خوشبختی نسلهای امروز و آینده بیندیشیم. به درد و غم بازماندگان زلزله‌ها، تصادفات و سایر حوادث طبیعی و غیرطبیعی فكر كنیم و خود را مسؤول بدانیم و شادی همنوع را شادی خود بدانیم و یادمان باشد كه حافظ بزرگ ما فرمود:

گفتم هوای میكده غم می‌برد ز دل
گفتا خوش آن كسان كه دلی شادمان كنند

پی‌نوشت:
۱- از جمله این رویدادهای طبیعی موارد زیر را می‌توان نام برد:
۱- زلزله؛ ۲- سیل؛ ۳- توفان؛ ۴- خشكسالی؛ ۵- لغزش زمین؛ ۶- بهمن؛ ۷- ریزش كوه؛ ۸- فروكش كردن زمین؛ ۹- آفات كشاورزی؛ ۱۰- تسونامی؛ ۱۱- آتش‌فشان؛ ۱۲- آتش‌سوزی جنگلها؛ ۱۳- یخ‌بندان طولانی؛ ۱۴- گرمای طولانی؛ ۱۵- كویرزایی؛ ۱۶- فرسایش خاك؛ ۱۷- نابودی مراتع و جنگلها؛ ۱۸- خشك ‌شدن دریاچه‌ها؛ ۱۹- خشك‌ شدن رودخانه‌ها؛ ۲۰- پیشروی دریا در خشكی؛ ۲۱- صاعقه و آذرخش؛ ۲۲- سقوط سنگهای آسمانی؛ ۲۳- بالا آمدن گنبدهای نمكی؛ ۲۴- شور شدن آبها.
۲- tsunami، موجهای عظیمی كه در نتیجه‌ی زلزله یا فوران آتشفشانی در دریاها ایجاد می‌شود.
۳- روزنامه‌ی «خبر جنوب»، شماره‌ی ۶۵۳۱، یكشنبه ۳‌/۱۲‌/‌۸۲، ص ۴، به نقل از سازمان پزشكی قانونی كشور:
«شمار افراد فوت شده در تصادفات رانندگی ۹ ماهه‌ی اول سال نسبت به مدت مشابه پارسال ۱۸ درصد افزایش یافت. در این مدت ۲۰۲۰۴ نفر در سراسر كشور كشته شده‌اند. ]…این سازمان همچنین[ پیش‌بینی كرد كه تا پایان امسال این تعداد به بیش از ۲۶۰۰۰ نفر برسد.»
همچنین قابل توجه است كه:
- سطح جنگلهای كشور در سال به طور متوسط ۱۲۰۰۰۰ هكتار و هر روز به میزان ۳۴۰ هكتار كاسته می‌شود؛
- سالانه ۱۵ میلیون تن فاضلاب تصفیه نشده به آبهای داخلی و دریاهای شمال و جنوب ایران وارد می‌شود؛
- سالانه حدود ۱.۲ میلیون بشكه معادل ۱۶۰۰۰۰ تن نفت در آبهای خلیج فارس وارد می‌شود.

Comments